--- id: sciensano type: Organization type_label: Organisatie title: Sciensano aliases: - Belgisch wetenschappelijk gezondheidsinstituut names: nl: Sciensano fr: Sciensano en: Sciensano de: Sciensano jurisdiction: - belgie themes: - secundair-gebruik - labo - vaccinatie-en-preventie - beleid lifecycle: productie lifecycle_note: 'In productie: openbare instelling sui generis, opgericht bij de wet van 25 februari 2018. Healthdata.be is sinds 1 april 2026 overgedragen aan het Health Data Agency.' summary: Sciensano is het federale wetenschappelijke gezondheidsinstituut voor mens, dier en milieu, een openbare instelling met rechtspersoonlijkheid. Het volgt de gezondheid op via surveillancenetwerken, patiëntenregisters en gezondheidsenquêtes, verwerkt daarvoor wettelijk persoonsgegevens en coördineert de wetenschappelijke kant van gezondheidscrisissen. Het inspecteert medische labo's en is betrokken bij hun erkenning door de minister. Het dataplatform healthdata.be, lang met Sciensano geassocieerd, ging in 2026 over naar het Health Data Agency, waarmee Sciensano rond de Europese gezondheidsdataruimte samenwerkt. Labo's werken vrijwillig mee aan surveillances zoals EPILABO; deelnemende ziekenhuizen krijgen feedback over zorginfecties. last_verified: '2026-10-07' relations: - type: collaboratesWith direction: uit target: health-data-agency target_url: https://ehealth-atlas.be/health-data-agency/ status: established - type: provides direction: uit target: healthdata-hd4dp target_url: https://ehealth-atlas.be/healthdata-hd4dp/ status: established - type: participatesIn direction: uit target: ehds target_url: https://ehealth-atlas.be/ehds/ status: established - type: participatesIn direction: uit target: healthdata-at-eu target_url: https://ehealth-atlas.be/healthdata-at-eu/ status: established - type: participatesIn direction: uit target: meldingsplicht-infectieziekten target_url: https://ehealth-atlas.be/meldingsplicht-infectieziekten/ status: established - type: participatesIn direction: uit target: be-hera target_url: https://ehealth-atlas.be/be-hera/ status: established - type: seeAlso direction: uit target: lijst-laboratoria-riziv target_url: https://ehealth-atlas.be/lijst-laboratoria-riziv/ status: established - type: memberOf direction: uit target: smals target_url: https://ehealth-atlas.be/smals/ status: established - type: collaboratesWith direction: in target: ima-aim target_url: https://ehealth-atlas.be/ima-aim/ status: established - type: collaboratesWith direction: in target: smals target_url: https://ehealth-atlas.be/smals/ status: established release: 2026.10.08-2 url: https://ehealth-atlas.be/sciensano/ license: CC BY 4.0 --- # Sciensano Sciensano is het federale wetenschappelijke gezondheidsinstituut voor mens, dier en milieu, een openbare instelling met rechtspersoonlijkheid. Het volgt de gezondheid op via surveillancenetwerken, patiëntenregisters en gezondheidsenquêtes, verwerkt daarvoor wettelijk persoonsgegevens en coördineert de wetenschappelijke kant van gezondheidscrisissen. Het inspecteert medische labo's en is betrokken bij hun erkenning door de minister. Het dataplatform healthdata.be, lang met Sciensano geassocieerd, ging in 2026 over naar het Health Data Agency, waarmee Sciensano rond de Europese gezondheidsdataruimte samenwerkt. Labo's werken vrijwillig mee aan surveillances zoals EPILABO; deelnemende ziekenhuizen krijgen feedback over zorginfecties. ## In het kort - **Wat**: Sciensano is het Belgische wetenschappelijke gezondheidsinstituut voor mens, dier en milieu[^1], een openbare instelling sui generis met rechtspersoonlijkheid, opgericht bij de wet van 25 februari 2018[^2]. - **Hoe**: het volgt de gezondheid op via surveillancenetwerken, patiëntenregisters en gezondheidsenquêtes[^3] en staat wettelijk in voor de verzameling, validering, analyse, rapportering en archivering van gezondheidsgegevens[^2]. - **Labo's**: Sciensano inspecteert de labo's voor klinische biologie en anatomopathologie en verleent volgens het RIZIV hun erkenning namens de minister, terwijl Sciensano zelf spreekt van advies over die erkenning[^4][^5]. - **Data**: [healthdata.be](https://ehealth-atlas.be/healthdata-hd4dp/) maakt sinds 1 april 2026 geen deel meer uit van Sciensano maar is overgedragen aan het [Health Data Agency](https://ehealth-atlas.be/health-data-agency/)[^6], waarmee Sciensano samenwerkt rond de [EHDS](https://ehealth-atlas.be/ehds/)[^7]. - **Ziekenhuis**: Sciensano coördineert de nationale surveillance van zorginfecties en bezorgt deelnemende ziekenhuizen individuele feedbackrapporten[^8]. - **Grootste onzekerheid**: welke registers na de overdracht van healthdata.be bij Sciensano blijven en via welk kanaal ziekenhuizen er nu aan leveren, werd niet gevonden. ## Wat is het? Sciensano omschrijft zichzelf als het Belgisch wetenschappelijk gezondheidsinstituut voor mens, dier en milieu, met zetel in de Juliette Wytsmanstraat 14 te Elsene[^1]. Het is een openbare instelling met rechtspersoonlijkheid, opgericht bij de wet van 25 februari 2018[^2]; die wet definieert Sciensano als openbare instelling sui generis[^2]. Het toezicht van de bevoegde minister verloopt via een regeringscommissaris; bevoegd zijn de ministers voor volksgezondheid en voedselveiligheid[^2]. Voor het opvolgen van de gezondheid baseert Sciensano zich onder meer op surveillancenetwerken, patiëntenregisters en gezondheidsenquêtes[^3]. Het staat wettelijk in voor de verwerking (verzameling, validering, analyse, rapportering en archivering) van persoonsgegevens over volksgezondheid[^2]. Volgens art. 4, § 4 van de oprichtingswet kan het verwerkte gegevens ter beschikking stellen met toestemming van de bevoegde sectorale comités; die formulering is historisch, want die rol ligt intussen bij het [Informatieveiligheidscomité](https://ehealth-atlas.be/informatieveiligheidscomite/)[^2]. Sinds een wetswijziging van 2021 heeft Sciensano ook de opdracht om de wetenschappelijke aspecten van volksgezondheidscrisissen te coördineren, risico's te bewaken en de communicatie naar overheden, zorgverstrekkers en publiek te organiseren[^2]. ## Rol in het eHealth-landschap | Domein | Rol | Pagina | |---|---|---| | Surveillance infectieziekten | Peillaboratoria en Nationale Referentiecentra[^9]; EPILABO[^10]; ondersteuning van de regionale meldingsplicht[^11] | [Meldingsplicht infectieziekten](https://ehealth-atlas.be/meldingsplicht-infectieziekten/), [be.Prepared (voorheen Be-HERA)](https://ehealth-atlas.be/be-hera/) | | Zorginfecties en antibiotica | Nationale surveillance met feedback aan ziekenhuizen[^8]; coördinatie van ECDC-studies[^8] | — | | Labokwaliteit | Erkenning, inspectie en externe kwaliteitsevaluatie[^4][^12] | [Lijst van actieve laboratoria (RIZIV)](https://ehealth-atlas.be/lijst-laboratoria-riziv/) | | Secundair gebruik | Healthdata.be tot 1 april 2026[^6]; partner van het HDA[^13] | [HD4DP v2 (healthdata.be)](https://ehealth-atlas.be/healthdata-hd4dp/), [Gezondheids(zorg)Data-Agentschap (Health Data Agency, HDA/GDA)](https://ehealth-atlas.be/health-data-agency/) | | Europese datanetwerken | HealthData@EU-pilot[^14]; HeDERA met de FOD Volksgezondheid[^15] | [HealthData@EU](https://ehealth-atlas.be/healthdata-at-eu/), [EHDS (European Health Data Space)](https://ehealth-atlas.be/ehds/) | ### Surveillance van infectieziekten Voor de surveillance van infectieziekten werkt Sciensano met labo's samen via twee netwerken: de peillaboratoria (sinds 1983) en de Nationale Referentiecentra (sinds 2011)[^9]. De surveillance EPILABO steunt op vrijwillige medewerking van laboratoria die wekelijks diagnostische gegevens aan Sciensano bezorgen[^10]. be.Prepared (Belgian Preparedness Architecture for Infectious Diseases) is een samenwerking tussen verschillende diensten binnen Sciensano, waarvoor healthdata.be de technische documentatie levert[^16]; zie [be.Prepared (voorheen Be-HERA)](https://ehealth-atlas.be/be-hera/). Artsen en labo's melden bepaalde infectieziekten aan de bevoegde regionale agentschappen; Sciensano ondersteunt op vraag van het bevoegde agentschap[^11]. Volgens de Smals-projectfiche over de COVID-19-vaccinatiecampagne verzamelt Sciensano gedetailleerde informatie over die campagne en stelt die anoniem ter beschikking voor onderzoek[^17]. ### Zorginfecties en antibioticagebruik Sciensano coördineert de nationale surveillance van zorginfecties en bezorgt deelnemende ziekenhuizen individuele feedbackrapporten, waarmee zij hun preventie- en controlebeleid kunnen evalueren[^8]. Het coördineert in België ook de studies van het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding (ECDC) naar zorginfecties en antibioticagebruik en deelt die gegevens met het ECDC[^8]. ### Kwaliteit en erkenning van labo's Volgens het RIZIV verleent Sciensano namens de minister de erkenning van de labo's voor klinische biologie en voor anatomopathologie[^4]. De dienst Kwaliteit van laboratoria controleert en evalueert hun kwaliteit via erkenning en externe kwaliteitsevaluatie[^12]. Sciensano voert de inspecties uit, adviseert over de erkenning door de minister, doet het administratieve beheer en geeft relevante wijzigingen door aan het RIZIV[^5]. Voor het overzicht van erkende labo's verwijst Sciensano naar de RIZIV-website[^5]; zie [Lijst van actieve laboratoria (RIZIV)](https://ehealth-atlas.be/lijst-laboratoria-riziv/). Het RIZIV geeft die erkenningsgegevens wekelijks elektronisch door aan de ziekenfondsen[^4]. Onderzoeken van artikel 24bis worden enkel terugbetaald als het labo door Sciensano erkend is en voor dat onderzoek ISO 15189-geaccrediteerd is door BELAC[^4]. ### Healthdata.be en het Health Data Agency Het managementplan merkt op dat gegevens bij Sciensano vaak met healthdata.be worden geassocieerd, terwijl Sciensano ook verschillende andere databanken heeft[^18]. Healthdata.be maakt sinds 1 april 2026 geen deel meer uit van Sciensano maar is overgedragen aan het Health Data Agency[^6]; de huidige technische infrastructuur blijft nog enkele jaren in gebruik[^19]. Zie [HD4DP v2 (healthdata.be)](https://ehealth-atlas.be/healthdata-hd4dp/). Het [Gezondheids(zorg)Data-Agentschap](https://ehealth-atlas.be/health-data-agency/) werd op 14 maart 2023 bij wet opgericht als samenwerking van FOD Volksgezondheid, RIZIV, Sciensano, FAGG en KCE[^13]. Sciensano zetelt met één stemgerechtigd lid in het beheerscomité van het HDA en staat in de HDA-wet op de lijst van gegevenshouders die toegangsverzoeken aan het HDA moeten melden[^20]. Het werkt mee aan de ontwikkeling en implementatie van de Europese ruimte voor gezondheidsgegevens ([EHDS](https://ehealth-atlas.be/ehds/)) en werkt daarvoor samen met het HDA[^7]. Sciensano nam als Belgische gegevenshouder en -gebruiker deel aan de ECDC-use case (AMR-surveillance) van de [HealthData@EU-pilot](https://ehealth-atlas.be/healthdata-at-eu/)[^14]. Het HeDERA-project, gecoördineerd door de FOD Volksgezondheid met Sciensano, voorziet onder meer een grensoverschrijdende gateway voor secundair gebruik van gezondheidsgegevens[^15]. Voor zijn eigen onderzoek ontvangt Sciensano ook gegevens van anderen: beraadslaging 26/128 van het [Informatieveiligheidscomité](https://ehealth-atlas.be/informatieveiligheidscomite/) betreft de ontvangst door Sciensano van gepseudonimiseerde [IMA](https://ehealth-atlas.be/ima-aim/)-gezondheidsgegevens voor het Telehealth-project[^21]. Sciensano is lid in categorie B van [Smals](https://ehealth-atlas.be/smals/)[^22]. ## Waar staat het? | Programma | Stand en planning | |---|---| | Healthdata.be | sinds 1 april 2026 bij het HDA; technische infrastructuur blijft nog enkele jaren in gebruik[^19] | | Datagovernance | aangekondigd in het managementplan 2024-2029: een nieuwe structuur die rekening houdt met EHDS en HDA (plan, geen gerealiseerde stand)[^18] | | HDA-impact | volgens het managementplan kan de oprichting van het HDA impact hebben op de werkzaamheden van Sciensano[^18] | ## Wat betekent het voor een ziekenhuis? - **Surveillance**: ziekenhuizen die deelnemen aan de nationale surveillance van zorginfecties krijgen individuele feedbackrapporten van Sciensano[^8]. - **Ziekenhuislabo**: erkenning door Sciensano is, samen met ISO 15189-accreditatie door BELAC, een voorwaarde voor de terugbetaling van onderzoeken van artikel 24bis[^4]. - **Meldingsplicht**: artsen en labo's melden aan de regionale agentschappen, niet rechtstreeks aan Sciensano[^11]; zie [Meldingsplicht infectieziekten](https://ehealth-atlas.be/meldingsplicht-infectieziekten/). - **Registers**: registratie via HD4DP valt sinds 1 april 2026 onder het HDA[^6]; welke Sciensano-registers en welk kanaal ziekenhuizen nu nog rechtstreeks met Sciensano verbinden, werd niet gevonden. - **Aanbeveling** (eigen): ga bij elke registerverplichting na of de verwerkingsverantwoordelijke na de overdracht Sciensano of het HDA is. ## Onzekerheden en tegenstrijdige informatie - **Wie erkent de labo's**: het RIZIV schrijft dat Sciensano de erkenning namens de minister verleent[^4], Sciensano zelf dat het adviseert over de erkenning door de minister[^5]; welke formulering de juridische rol juist weergeeft, werd niet in de erkenningsregelgeving nagegaan. - **Taakverdeling na de overdracht**: het managementplan verwacht impact van het HDA op de werkzaamheden van Sciensano[^18], maar een actuele lijst van registers die bij Sciensano blijven, werd niet gevonden. - **Wetgeving**: of de oprichtingswet van Sciensano na de overdracht van healthdata.be werd aangepast, is niet nagegaan. - **Vaccinatie**: een rol van Sciensano in Vaccinnet of een federale vaccinatiedatabank buiten de COVID-19-campagne werd niet gevonden. ## Relaties - werkt samen met: [Gezondheids(zorg)Data-Agentschap (Health Data Agency, HDA/GDA)](https://ehealth-atlas.be/health-data-agency/) (vastgesteld)[^13][^7][^20]. Mede-oprichter van het HDA (wet 14/3/2023); één stemgerechtigd lid in het beheerscomité; samenwerking rond de EHDS. - biedt aan: [HD4DP v2 (healthdata.be)](https://ehealth-atlas.be/healthdata-hd4dp/) (vastgesteld)[^6][^19]. Healthdata.be maakte tot 1 april 2026 deel uit van Sciensano en werd toen overgedragen aan het HDA. - neemt deel aan: [EHDS (European Health Data Space)](https://ehealth-atlas.be/ehds/) (vastgesteld)[^7]. Werkt mee aan de ontwikkeling en implementatie van de Europese ruimte voor gezondheidsgegevens. - neemt deel aan: [HealthData@EU](https://ehealth-atlas.be/healthdata-at-eu/) (vastgesteld)[^14]. Gegevenshouder en -gebruiker in de ECDC-use case (AMR-surveillance) van de pilot. - neemt deel aan: [Meldingsplicht infectieziekten](https://ehealth-atlas.be/meldingsplicht-infectieziekten/) (vastgesteld)[^11]. Ondersteunt op vraag van de bevoegde regionale agentschappen. - neemt deel aan: [be.Prepared (voorheen Be-HERA)](https://ehealth-atlas.be/be-hera/) (vastgesteld)[^16][^23]. be.Prepared is een samenwerking van Sciensano-diensten; healthdata.be levert de technische documentatie. - zie ook: [Lijst van actieve laboratoria (RIZIV)](https://ehealth-atlas.be/lijst-laboratoria-riziv/) (vastgesteld)[^5]. Sciensano adviseert over de erkenning van labo's en geeft wijzigingen door aan het RIZIV, dat de lijst publiceert. - is lid of onderdeel van: [Smals](https://ehealth-atlas.be/smals/) (vastgesteld)[^22]. Lid in categorie B (ledenlijst 1 mei 2026). - werkt samen met (inkomend): [InterMutualistisch Agentschap (IMA-AIM)](https://ehealth-atlas.be/ima-aim/) (vastgesteld)[^21] - werkt samen met (inkomend): [Smals](https://ehealth-atlas.be/smals/) (vastgesteld)[^22] ## Open vragen - Welke Sciensano-registers en -surveillances blijven na de overdracht van healthdata.be bij Sciensano, en via welk kanaal leveren ziekenhuizen er nu aan? - Is de oprichtingswet van Sciensano aangepast na de overdracht van healthdata.be aan het HDA? - Welke rol heeft Sciensano in Vaccinnet of de federale vaccinatiedatabank buiten de COVID-19-campagne? - Hoe ziet de nieuwe datagovernancestructuur uit het managementplan 2024-2029 er concreet uit? ## Bronnen [^1]: [Wij zijn Sciensano](https://www.sciensano.be/nl/over-sciensano/wij-zijn-sciensano). Sciensano. Opgehaald 2026-10-07, sha256 a2de3cbee9410431… (SRC-7931c107ba) [^2]: [25 februari 2018. - Wet tot oprichting van Sciensano (Justel, tekstbijwerking tot 16-06-2021)](https://www.ejustice.just.fgov.be/eli/wet/2018/02/25/2018011241/justel). FOD Justitie (Belgisch Staatsblad / Justel), 2018-03-21. Opgehaald 2026-10-07, sha256 7b83e0748052fc7a… (SRC-0494dbbec8) [^3]: [Sciensano's gegevensverzameling en -beheer](https://www.sciensano.be/nl/over-sciensano/sciensanos-gegevensverzameling-en-beheer). Sciensano. Opgehaald 2026-10-07, sha256 081e743764f74b20… (SRC-ba1bd028a6) [^4]: [De terugbetalingsvoorwaarden van onderzoeken die door een laboratorium zijn uitgevoerd](https://www.riziv.fgov.be/nl/professionals/verzorgingsinstellingen-en-diensten/laboratoria). RIZIV. Opgehaald 2026-09-26, sha256 1115383a12773f03… (SRC-590ce434d3) [^5]: [Erkenning van medische laboratoria](https://www.sciensano.be/nl/expertisedomeinen/kwaliteitscontrole/medische-veterinaire-laboratoria/erkenning-van-medische-laboratoria). Sciensano. Opgehaald 2026-09-28, sha256 366a3b5c709c45c4… (SRC-2eb250ce72) [^6]: [healthdata.be | data we care for](https://healthdata.sciensano.be/). healthdata.be. Opgehaald 2026-09-26, sha256 d73e24656c7eab20… (SRC-9f03997c8e) [^7]: [Gezondheidsgegevens (expertisedomein)](https://www.sciensano.be/nl/expertisedomeinen/gezondheidsgegevens). Sciensano. Opgehaald 2026-10-07, sha256 db8c55c5c59d5208… (SRC-c3db5b0803) [^8]: [Nationale surveillance van infecties in zorginstellingen](https://www.sciensano.be/nl/expertisedomeinen/gezondheidssystemen/zorginfectie-preventie/nationale-surveillance-van-infecties-zorginstellingen). Sciensano. Opgehaald 2026-10-07, sha256 ffa4dffcde1c0604… (SRC-7996e4a306) [^9]: [Laboratoriumgegevensnetwerken voor de surveillance van infectieziekten](https://www.sciensano.be/nl/projecten/laboratoriumgegevensnetwerken-voor-de-surveillance-van-infectieziekten). Sciensano. Opgehaald 2026-09-26, sha256 37417990e3d36d03… (SRC-721ed7f8e0) [^10]: [Réseau de laboratoires sentinelles — EPILABO](https://sciensano.be/fr/reseau-de-laboratoires-sentinelles-epilabo). Sciensano. Opgehaald 2026-09-27, sha256 607aba6c9a1d838d… (SRC-e873279e58) [^11]: [Meldingsplichtige infectieziekten](https://www.sciensano.be/nl/projecten/meldingsplichtige-infectieziekten). Sciensano. Opgehaald 2026-09-26, sha256 0f306fe704b37ae1… (SRC-8cf1bf0c2a) [^12]: [Kwaliteit van laboratoria (Wayback-kopie 14-06-2024)](http://web.archive.org/web/20240614100405/https://www.sciensano.be/nl/kwaliteit-van-laboratoria). Sciensano. Opgehaald 2026-09-26, sha256 8f3af379775816ed… (SRC-0a29c766c5) [^13]: [Over ons - Gezondheids(zorg)Data-Agentschap](https://www.hda.belgium.be/nl/about_us). Health Data Agency (HDA/GDA). Opgehaald 2026-09-25, sha256 8e572dccbe1b94bf… (SRC-0755a3dc3f) [^14]: [The European Health Data Space in communicable diseases surveillance and monitoring of medicines and vaccines: achievements of a pilot project examining the user journey](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12420905/). European Journal of Public Health, 2025. Opgehaald 2026-09-25, sha256 299c7d270302c921… (SRC-b280053090) [^15]: [HeDERA - Health Data Enabled for Re-use Across Belgium](https://www.sciensano.be/en/projects/health-data-enabled-re-use-across-belgium). Sciensano. Opgehaald 2026-09-30, sha256 f20118af9541cca7… (SRC-c6628d63d5) [^16]: [be.Prepared: Surveillance of infectious diseases by National Reference Centres for Human Microbiology](https://docs.healthdata.be/documentation/beprepared-surveillance-infectious-diseases-national-reference-centres-human). healthdata.be (Sciensano). Opgehaald 2026-09-28, sha256 2f96f1af2c93b4f4… (SRC-6a00538bc6) [^17]: [Vaccinatiecampagne Covid-19 (projectfiche)](https://www.smals.be/nl/project/vaccinatiecampagne-covid-19). Smals. Opgehaald 2026-10-07, sha256 9f6dbddb924b5f70… (SRC-6ec3037634) [^18]: [Definitief managementplan Sciensano 2024-2029](https://sciensano.be/sites/default/files/2025-08/Management%20plan%20Sciensano_2024-2029.pdf). Sciensano. Opgehaald 2026-10-07, sha256 56933b3125568217… (SRC-420920904a) [^19]: [Integraal verslag commissie Gezondheid en Gelijke Kansen, 24 juni 2026 (CRIV 56 COM 402) - o.a. vragen 56015146C (Bertels) over het Health Data Agency en 56015821C (Gijbels) over opschaling van innovatieprojecten](https://www.dekamer.be/doc/CCRI/html/56/ic402x.html). Kamer van volksvertegenwoordigers, 2026-06-24. Opgehaald 2026-09-26, sha256 e9ef96114eab361e… (SRC-6b1e91771e) [^20]: [14 maart 2023. - Wet houdende oprichting en organisatie van het Gezondheids(zorg)data-agentschap (Justel, tekstbijwerking tot 24-11-2023)](https://www.ejustice.just.fgov.be/eli/wet/2023/03/14/2023041135/justel). FOD Justitie (Belgisch Staatsblad / Justel), 2023-04-03. Opgehaald 2026-10-07, sha256 6b595f417052e57f… (SRC-af2f2088f8) [^21]: [Beraadslaging nr. 26/128 van 1 september 2026](https://www.ehealth.fgov.be/ehealthplatform/file/cc73d96153bbd5448a56f19d925d05b1379c7f21/82343f259b265b8267189d337302f3283c8cccd9/26-128-n208-telehealth-project.pdf). Informatieveiligheidscomité, kamer sociale zekerheid en gezondheid; publicatie eHealth-platform. Opgehaald 2026-09-27, sha256 abb5749e377449b3… (SRC-ebf79d508c) [^22]: [Activiteitenverslag Smals 2025](https://www.smals.be/sites/default/files/2026-06/Activiteitenverslag%20Smals%202025.pdf). Smals, 2026-06-17. Opgehaald 2026-10-07, sha256 4f621809790b0de5… (SRC-5de8593d8a) [^23]: [HERA-BE-Incubator-WGS: naar een nieuwe (H)ERA (brochure)](https://www.sciensano.be/sites/default/files/hera-be_nl_3.pdf). Sciensano, 2022-05-31. Opgehaald 2026-09-26, sha256 c3492fdc95e18234… (SRC-e8f5d2c6c2)