Eerstelijnszones en zorgraden

Het eerstelijnsdecreet definieert een eerstelijnszone als het werkgebied van de zorgraad^[1]. Vlaanderen is opgedeeld in eerstelijnszones van elk minstens 60.000 inwoners^[2]. Op 1 januari 2025 werd de indeling van enkele eerstelijnszones aangepast, door fusies van lokale besturen en gewijzigde referentieregio's^[2]. Volgens eerstelijnszone.be zijn er 60 eerstelijnszones in Vlaanderen en Brussel samen: 59 in Vlaanderen en 1 in Brussel^[3]. Het tweetalig gebied Brussel-Hoofdstad telt één eerstelijnszone (BruZEL) die de 19 gemeenten omvat^[4].

Per zone is er een zorgraad. Volgens het eerstelijnsdecreet (art. 9) is een zorgraad een rechtspersoon die binnen zijn werkgebied werkt aan de organisatie van de eerstelijnszorg en de ondersteuning van de eerstelijnszorgaanbieders^[1]. In elke Vlaamse eerstelijnszone is daarvoor een vzw opgericht die de Vlaamse overheid als zorgraad erkent en subsidieert^[2]; in Brussel is de zorgraad geen vzw, maar een stuurgroep onder het Huis van Gezondheid^[2]. Op 1 juli 2020 erkende de Vlaamse overheid 60 zorgraden^[5].

Een zorgraad is een netwerkorganisatie met vier clusters met gelijke stem: welzijnsactoren, eerstelijnszorgactoren, verenigingen van personen met een zorg- en ondersteuningsnood, mantelzorgers en vrijwilligers, en lokale besturen^[5].

Zorgraden organiseren en ondersteunen de eerstelijnszorg in hun werkgebied^[1]. In de versie van art. 11 die sinds 1 januari 2025 geldt, omvat hun decretale opdracht uitdrukkelijk de ondersteuning van digitale gegevensdeling bij interdisciplinaire en multidisciplinaire samenwerking (art. 11, 3°)^[1]. Sinds wanneer die woorden in het decreet staan, blijkt niet uit de geconsolideerde versie (zie onzekerheden). Het eerstelijnsdecreet bepaalt als werkingsprincipe dat gegevens over de persoon gedeeld worden volgens de AVG en het decreet van 25 april 2014 over het netwerk voor gegevensdeling (Vitalink), bij voorkeur digitaal^[1]. Het decreet definieert ook het zorg- en ondersteuningsplan als een al dan niet digitaal werkinstrument waarmee het zorg- en ondersteuningsteam samenwerkt en communiceert^[1]. Een digitale uitwerking daarvan is Alivia, dat nog niet algemeen beschikbaar is en in pilootprojecten getest wordt^[6].

Zorgraden zijn ook een lokale motor voor geïntegreerde zorg en ondersteuning (GIZO). De Vlaamse Regering kent hiervoor 2,19 miljoen euro subsidie toe aan de zorgraden, met het perinataal programma van het Interfederaal Plan GIZO als eerste testcase^[7]. Het Departement Zorg rekent Alivia, naast zorgcoördinatie, casemanagement en het Interfederaal Plan, tot de bouwstenen van GIZO waaraan zorgraden de komende jaren bijdragen^[7].

Vlaams bestuursniveau. De Vlaamse overheid erkent en subsidieert de zorgraden^[2]. De partnerorganisatie VIVEL ondersteunt, adviseert en coacht de zorgraden^[8]. De Vlaamse beleidsnota 2024-2029 wil de zorgraden verder ontwikkelen tot performante organisaties die prioriteiten kunnen leggen^[9]. Het huidige meerjarenplan van de zorgraden loopt van 2024 tot 2026; het volgende loopt van 2027 tot 2032^[10]. Het BVR over de zorgraden (versie 1/1/2025) verplicht zorgraden om op verzoek van lokale besturen verzamelde data te leveren voor een omgevingsanalyse als basis voor de meerjarenplanning^[11].

Regionale zorgzones (2026). De Vlaamse Regering keurde op 3 juli 2026 de conceptnota mesoniveau goed en volgens het Departement Zorg op 17 juli 2026 definitief het BVR tot afbakening van 14 regionale zorgzones^[12]. Dat besluit wijzigt de bijlage bij het decreet van 23 mei 2003 over de indeling in zorgregio's^[12]. Brussel vormt tegelijk één eerstelijnszone en de regionale zorgzone Brussel^[4]. Volgens het Departement Zorg beoogt de afbakening geen extra bestuurslaag^[12], legt de Vlaamse overheid op dat niveau (stand 2026) geen opdrachten op^[12] en is er geen onmiddellijke herstructurering nodig; per sector wordt bekeken wanneer afstemming op de zones mogelijk is^[12]. Op termijn kan de regionale zorgzone evolueren tot strategisch niveau voor populatiemanagement, intersectorale zorgstrategische planning en gebiedsgerichte programmatie; dat is een perspectief, geen beslissing^[12].

Geplande governance-hervorming (planning, nog geen regelgeving). Volgens de conceptnota van juli 2026 verdwijnt de vzw-vereiste per zorgraad en wordt gewerkt naar één erkende vzw per regionale zorgzone tegen 2030; zorgraden blijven als operationele platformen^[4]. Vanaf 2030 zou de subsidie per regionale zorgzone in plaats van per eerstelijnszone worden uitbetaald, met verzekerde personeelsinzet op het niveau van de eerstelijnszone^[4].

De zorgraden beheren geen eigen gegevensdelingsplatform; hun digitale rol is ondersteunend (interpretatie op basis van de decretale opdracht^[1]). Relevante instrumenten en kaders:

• Alivia – digitaal zorg- en ondersteuningsplan, GIZO-bouwsteen^[7].
• Vitalink – het decretale referentiekader voor gegevensdeling in de eerste lijn^[1].
• Digitale ontsluiting – VIVEL faciliteerde in 2025 115 webmasters via de werkgroep elz.be voor een uniforme digitale ontsluiting van de zorgraden^[13].

Zie de automatisch gegenereerde tabel uit de frontmatter. Samenhang: Departement Zorg (erkenning), VIVEL (ondersteuning), Alivia (digitaal zorg- en ondersteuningsplan) en Vitalink (digitale instrumenten), Locoregionale klinische ziekenhuisnetwerken (afstemming met ziekenhuizen), Vlaams eHealth-landschap (overzicht).

• Beleidsintentie, geen verplichting: Vlaanderen beoogt de ziekenhuiszorg in het verdere hervormingstraject maximaal te verbinden met de regionale zorgzones en de eerstelijnszones^[4]. De conceptnota stelt vast dat de huidige ziekenhuisnetwerken niet geografisch afgebakend zijn en daardoor niet aansluiten bij de regionale zorgzones^[4]. Een concrete opdracht of rapporteringsplicht voor ziekenhuizen op het niveau van de zorgzone werd niet gevonden.
• Decretale opdracht: het decreet geeft zorgraden de opdracht digitale gegevensdeling te ondersteunen^[1], en zorgraden krijgen subsidie als lokale motor voor GIZO^[7].
• Aanbeveling: benader de zorgraad als regionaal aanspreekpunt voor digitale samenwerking met de eerste lijn en laat transmurale afspraken rond ontslag en zorgplannen (bv. via Alivia (digitaal zorg- en ondersteuningsplan) of Vitalink) daarop aansluiten.
• Aanbeveling: volg de omzetting van de conceptnota mesoniveau in regelgeving en het volgende meerjarenplan 2027-2032 van de zorgraden; beide bepalen op welk niveau (eerstelijnszone of regionale zorgzone) ziekenhuizen afspraken maken met de eerste lijn.

Gegevensdeling via of met ondersteuning van zorgraden moet voldoen aan de AVG en het Vitalink-decreet^[1]. De indeling is niet overal gelijk: Brussel werkt met één zone en een stuurgroep in plaats van een vzw^[4][2]. De regionale zorgzones hebben (stand 2026) geen eigen opdrachtenkader^[12], zodat afstemming per sector gebeurt^[12].

• Ingangsdatum digitale gegevensdeling in art. 11, 3°. De geraadpleegde bron is de geconsolideerde versie van het decreet die geldig is op 1 januari 2025^[1]. Daaruit blijkt alleen dat de huidige tekst van art. 11 sinds die datum geldt, niet wanneer de woorden over digitale gegevensdeling werden ingevoegd. De oorspronkelijke tekst van 2019 en het wijzigingsdecreet werden niet vergeleken (gap).

• Status BVR regionale zorgzones (tegenstrijdigheid). Het Departement Zorg meldt dat de Vlaamse Regering op 17 juli 2026 het BVR tot afbakening van de regionale zorgzones definitief goedkeurde^[12]. VVSG berichtte op 14 juli 2026 dat de afbakening van 14 regionale zorgzones en de toekomstige rol van de zorgraden een eerste keer principieel was goedgekeurd, met een definitieve beslissing voorzien in het najaar^[14]. Interpretatie: het VVSG-bericht dateert van vóór 17 juli en kan achterhaald zijn, of kan (ook) de rol van de zorgraden betreffen, die in de conceptnota nog in regelgeving moet worden omgezet^[4]. Een publicatie van het BVR in het Belgisch Staatsblad of op de Vlaamse Codex werd niet gevonden (gap, geen bewijs van afwezigheid).

• Aantal zones en Brussel. Een bron zegt dat Vlaanderen in 60 eerstelijnszones is opgedeeld^[2], terwijl eerstelijnszone.be 60 zones telt voor Vlaanderen en Brussel samen (59 + 1)^[3]. Deze pagina volgt de 59 + 1-telling.
• Zorgraden als vzw. Eerstelijnszone.be spreekt van 60 zorgraden als vzw in Vlaanderen en Brussel^[3], terwijl het Departement Zorg stelt dat de Brusselse zorgraad geen vzw is^[2].
• De effectieve digitale instrumenten per zorgraad en hun koppelingen met huisartsen- en ziekenhuissoftware werden niet onderzocht.