Orgaandonatie en transplantatie

Deze pagina beschrijft de digitale keten rond donatie en transplantatie in België: van de wilsverklaring van de burger over de raadpleging bij een potentiële donor en de internationale toewijzing tot de meldingsplicht bij bloed, weefsels en cellen. De details staan op de canonieke pagina's Orgadon (register van wilsverklaringen over donatie), Eurotransplant en Hemovigilantie (FAGG-webapplicatie HemoVigilance).

De bevoegdheid is gesplitst: orgaandonatie voor transplantatie valt onder de FOD Volksgezondheid, donatie van menselijk lichaamsmateriaal onder het FAGG^[2]. Elk jaar worden tussen 1.300 en 1.500 Belgen op de wachtlijst voor een orgaan ingeschreven^[1]. In 2024 werden 8,5% meer transplantaties uitgevoerd dan in 2023^[12], en het aantal overlijdens op de wachtlijst daalde met 7,5%^[12].

Rechtsgrond

De wet van 13 juni 1986 werkt met veronderstelde toestemming (opting-out)^[1]. Het KB van 9 februari 2020 regelt de registratie; de nieuwe regeling trad in werking op 1 juli 2020 en hief het KB van 30 oktober 1986 over de wilsuiting op^[5]. De wet van 6 november 2023 verankerde in de wet van 1986 dat verzet en uitdrukkelijke toestemming door de gemeente, een erkend huisarts of via digitale zelfregistratie in een databank worden geregistreerd en gecentraliseerd^[13]. Die centralisatie dient om het coördinatieteam van een erkend transplantatiecentrum te informeren^[13]. Volgens de memorie van toelichting gaat het om één gedeelde databank met één register voor de FOD Volksgezondheid en drie registers voor het FAGG, met beide als gezamenlijk verwerkingsverantwoordelijke^[14].

Wat wordt geregistreerd

Sinds 1 juli 2020 kan een burger zijn wil registreren voor vier soorten donatie: organen voor transplantatie, lichaamsmateriaal voor transplantatie, lichaamsmateriaal voor de vervaardiging van geneesmiddelen en lichaamsmateriaal voor wetenschappelijk onderzoek^[1]. Trekt iemand zijn verklaring in, dan verdwijnen de gegevens uit de databank en geldt opnieuw de stilzwijgende toestemming^[15].

Drie registratiekanalen

Bij registratie wordt enkel het rijksregisternummer gevraagd; de andere identiteitsgegevens komen uit het Rijksregister^[5].

Raadpleging en bewaring

Zodra een potentiële donor is opgespoord, controleert de transplantatiecoördinator van het universitaire referentiecentrum of er een verzet in de Orgadon-databank staat^[4]. Leden van het coördinatieteam van een erkend transplantatiecentrum hebben toegang wanneer een persoon in aanmerking komt voor wegneming na overlijden^[5]; voor weefsels, cellen en lichaamsmateriaal voor onderzoek of geneesmiddelen hebben ook beheerders van een bank of biobank toegang^[5]. Zoeken kan op rijksregisternummer of op naam, voornaam en eventueel geboortedatum^[5]. De databank is 24 uur per dag toegankelijk en elke raadpleging wordt geregistreerd^[5]. De verklaringen worden twintig jaar na het overlijden verwijderd^[5].

Van Rijksregister naar Orgadon

Vroeger leidde een registratie door de gemeente automatisch tot een informatietype IT192 in het Rijksregister (instructie versie 2016)^[17]. Vandaag wordt de wilsverklaring niet langer in het Rijksregister geregistreerd, maar in een toepassing van de FOD Volksgezondheid^[3]. De exacte datum waarop de IT192-registratie stopte, werd niet gevonden.

Het GIFT-project ondersteunt sinds 2006 de opsporing en het beheer van donoren in acute ziekenhuizen, onder meer met functies 'lokale donorcoördinatie' die bij koninklijk besluit geregeld zijn^[4]. De transplantatiecoördinator geeft de gegevens van het donordossier door aan Eurotransplant om potentiële ontvangers in de lidstaten te identificeren^[4]. Hij stuurt het HLA-type naar Eurotransplant en bewaart dossiers en chirurgische verslagen van donoren en ontvangers in de archieven van het ziekenhuis^[4]. Het regionale weefseltyperingslaboratorium bepaalt bloedgroep en weefselkenmerken; alle relevante donor- en orgaangegevens gaan naar de Eurotransplant-databank^[6].

Via de FOD Volksgezondheid mandateert de Belgische staat Eurotransplant, onder meer voor de toekenningsregels en het beheer van de gegevens van donoren en ontvangers^[1]. Transplantatiecentra voeren de gegevens van hun patiënten en het gevraagde donorprofiel in een centrale databank in, waarna de patiënt op de internationale wachtlijst staat^[6]. Het systeem heet ENIS (Eurotransplant Network Information System), volgens een handleiding van 2012^[7]. De inschrijvingskosten worden door het RIZIV betaald als de transplantatie is uitgevoerd^[1]. Een nieuw Donor Registration System werd in september 2025 als preview getoond, zonder gevonden ingebruiknamedatum^[18]. Zie Eurotransplant.

Transplantatiecentra

De FOD Volksgezondheid somt als transplantatiecentra op: in Brussel Saint-Luc (UCL), het Erasmusziekenhuis (ULB) en UZ Brussel; in Vlaanderen het Onze-Lieve-Vrouwziekenhuis Aalst, UZ Leuven, UZ Antwerpen en UZ Gent; in Wallonië CHU de Liège en UCL Mont-Godinne (enkel longtransplantaties, onder auspiciën van UCL Brussel)^[4]. De Belgian Transplantation Society (BTS) vertegenwoordigt artsen, transplantatiecoördinatoren en verpleegkundigen van 'de zeven transplantatiecentra'^[19]; zie de tegenstrijdigheden hieronder.

De Dienst voor het Bloed van het Belgische Rode Kruis (Franstalige tak) verdeelt bloedproducten naar de 300 ziekenhuizen die hij bedient, volgens hun vraag^[20]. Sinds april 2011 melden de contactpersonen voor hemovigilantie in ziekenhuizen en bloedinstellingen via een webapplicatie aan de cel Hemovigilantie van het FAGG^[21]. Die webapplicatie heet HemoVigilance (handleiding februari 2026)^[8]. Ernstige bijwerkingen na transfusie die aan de kwaliteit of veiligheid van het bloed kunnen liggen, moeten ook onmiddellijk aan de leverende bloedinstelling worden gemeld (KB 17 februari 2005)^[21]. Het HLA-type van een geregistreerde stamceldonor wordt opgenomen in het nationale register van stamceldonoren^[22]. Zie Hemovigilantie (FAGG-webapplicatie HemoVigilance).

Handelingen met weefsels of cellen vereisen een FAGG-erkenning als instelling voor menselijk lichaamsmateriaal (bank, intermediaire structuur, productie-instelling, soms importerende instelling) volgens het KB van 28 september 2009^[9]. Banken kunnen een lokale opslagplaats in een ziekenhuis creëren; het materiaal blijft onder verantwoordelijkheid van de beheerder van de erkende bank^[9]. Het KB van 9 januari 2018 regelt het functioneren van een biobank voor handelingen met menselijk lichaamsmateriaal voor wetenschappelijke doeleinden^[23].

Biovigilantie

Bij vermoeden van een ernstig ongewenst voorval of bijwerking moet de hoofdgeneesheer van het ziekenhuis of de beheerder van menselijk lichaamsmateriaal het FAGG onmiddellijk verwittigen^[10]. De BioVigilance-applicatie vervangt de bestaande formulieren en is verplicht vanaf de ingebruikname; Word-formulieren blijven een noodoplossing^[10]. De applicatie houdt rekening met Verordening (EU) 2024/1938 over stoffen van menselijke oorsprong (SoHO) en ondersteunt de Europese jaarlijkse rapportage door het FAGG^[10]. De gegevens moeten minstens 30 en maximaal 50 jaar bewaard worden^[10]. Een ingebruiknamedatum van de applicatie werd niet gevonden. Een aparte pagina voor biovigilantie volgt pas bij meer bronmateriaal.

Single European Code (SEC)

In de EU moeten weefsels en cellen traceerbaar zijn van donor tot ontvanger en omgekeerd; daartoe werd de Single European Code ingevoerd^[11]. De code bestaat uit een donatie-identificatiereeks (herkomst) en een productidentificatiereeks (type weefsel of cellen)^[11]. Naast het EUTC-codesysteem mogen ICCBBA (ISBT 128) en Eurocode hun codes gebruiken binnen de SEC^[11]. Lidstaten moesten de vereisten toepassen vanaf 29 april 2017^[11]. De erkende Belgische instellingen staan in het repertorium van weefselinstellingen van de EU^[9]; het EU Coding Platform geeft daar publiek en gratis toegang toe^[11].

Het onderzoek van 30 september 2026 vond voor de volgende punten geen bron; dat betekent niet dat ze niet bestaan.

• Aantallen wilsverklaringen. Een officieel aantal verklaringen in Orgadon met peildatum werd niet gevonden.
• Koppelingen. Een API of webservice tussen Mijngezondheid en Orgadon, of voor EPD's en huisartsensoftware, werd niet gevonden; huisartsen registreren via een onlinedienst zonder softwarepakket^[2].
• Bloedtraceerbaarheid. Een elektronische stroom van bloedbestanddeel naar patiënt tussen ziekenhuisbloedbank en bloedinstelling werd niet gevonden, net zomin als het gebruik van ISBT 128 in België.
• Registers. Een nationaal register van orgaantransplantaties of uitkomsten, en een lijst van aangemelde biobanken met hun digitaal aanmeldkanaal, werden niet gevonden.
• Rapportering. Het meest recente hemovigilantie-jaarverslag op de FAGG-website is dat van 2020 (interpretatie)^[24].
• Data en namen. De stopzetting van IT192, de ingebruikname van BioVigilance en van het Eurotransplant Donor Registration System, de toepassingsdatum van de SoHO-verordening, 'BeTOP' en een 'cel orgaandonatie' konden niet bevestigd worden.

• Werkwijze in transplantatiecentra: het coördinatieteam raadpleegt bij een potentiële donor de wilsverklaring in Orgadon^[4][5] en bewaart dossiers en chirurgische verslagen van donoren en ontvangers in het ziekenhuisarchief^[4].
• Verplichting (hemovigilantie): ernstige bijwerkingen na transfusie gaan naar het FAGG via HemoVigilance^[21] en onmiddellijk naar de leverende bloedinstelling^[21].
• Verplichting (biovigilantie): de hoofdgeneesheer verwittigt het FAGG bij een vermoeden van een ernstig voorval met menselijk lichaamsmateriaal^[10]; de gegevens worden minstens 30 jaar bewaard^[10].
• Lokale opslag van weefsels: een erkende bank kan een lokale opslagplaats in een ziekenhuis creëren, onder haar verantwoordelijkheid^[9].
• Aanbeveling (eigen): leg vast wie in het ziekenhuis de hoofd- en gebruikerstoegang tot de FAGG-applicaties (HemoVigilance, BioVigilance) beheert, zodat meldingen niet afhangen van één persoon.
• Aanbeveling (eigen): ga bij een nieuwe EPD- of bloedbankmodule na of de codering van weefsels en cellen de Single European Code kan dragen.

Registratie door gemeente en huisarts vereist authenticatie met de eID (huisarts ook itsme via CSAM)^[5][2]. Zelfregistratie via Mijngezondheid is niet mogelijk voor minderjarigen en personen onder voogdij^[1]. Een bloedinstelling ziet de ernstige ongewenste voorvallen van een ziekenhuis enkel als dat ziekenhuis het toestaat^[8].

• Aantal transplantatiecentra. De BTS spreekt van zeven transplantatiecentra^[19], terwijl de FOD-lijst acht vestigingen noemt, waarvan Mont-Godinne enkel voor longtransplantaties onder auspiciën van UCL Brussel^[4]. Een tel- of definitieverschil is waarschijnlijk (hypothese).
• Eurotransplant-lidstaten. De FOD-themapagina noemt de Benelux, Duitsland, Oostenrijk, Slovenië en Hongarije zonder Kroatië, terwijl de FOD-professionalspagina en Eurotransplant zelf Kroatië wel vermelden^[1][6][4].
• ENIS. De naam ENIS steunt op een handleiding van 2012^[7]; of de huidige Belgische praktijk nog zo verloopt, en hoe het nieuwe Donor Registration System zich daartoe verhoudt, werd niet gevonden^[18].
• Hemovigilantiecijfers. De recentste cijfers dateren van 2020^[21][24].